– नारायणनाथ योगी

प्रस्तावना:
मानव जीवनको रंगमञ्चमा दुईवटा शब्दहरू सबैभन्दा प्रभावशाली, रहस्यमय र शक्तिशाली छन्: यौन (Sex) र मृत्यु (Death)। एउटा शब्दले जीवनको उद्घोष गर्छ, अर्कोले त्यसको विसर्जन। एउटा शब्द सुन्दा इन्द्रियहरू जागृत हुन्छन्, अर्कोले शून्यताको बोध गराउँछ। तर, गहिरो चिन्तन गर्ने हो भने यी दुई विपरित देखिने ध्रुवहरू वास्तवमा एउटै ऊर्जाका दुईवटा रूप हुन्। एउटा ‘आगमन’ हो भने अर्को ‘प्रस्थान’। यो लेखमा हामी यी दुई शक्तिको मनोवैज्ञानिक जटिलता, दार्शनिक गहिराइ र आध्यात्मिक रूपान्तरणको विषयमा विस्तृत चर्चा गर्नेछौँ।

१. मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोण:

मनोविज्ञानको जगतमा सिगमन्ड फ्रायडले मानव मनलाई सञ्चालन गर्ने दुई मुख्य प्रवृत्तिहरूको व्याख्या गरेका छन्: इरोज (Eros) र थानोटोस (Thanatos)।

इरोज (जीवनको ऊर्जा): यसले प्रेम, यौन, सिर्जना र एकतालाई प्रतिनिधित्व गर्छ। हामी जे जति नयाँ काम गर्छौँ, सम्बन्ध गाँस्छौँ र बाँच्ने इच्छा राख्छौँ, त्यो सबै यौन ऊर्जा (Libido) को परिष्कृत रूप हो। यो ऊर्जाले मानिसलाई एक्लोपनबाट जोडीतर्फ र शून्यबाट सिर्जनातातर्फ डोहोर्‍याउँछ।

थानोटोस (मृत्युको प्रवृत्ति): फ्रायडका अनुसार मानिसभित्र एउटा यस्तो अवचेतन इच्छा पनि हुन्छ, जसले उसलाई शान्ति र स्थिरतातिर लैजान्छ, जसको अन्तिम रूप मृत्यु हो। मृत्युको डर वास्तवमा “आफू मेटिने” डर हो।

मनोवैज्ञानिक सत्य: हामी जति धेरै यौनका कुरा गर्छौं, त्यति नै मृत्युबाट डराउँछौं। किनभने यौनले “म छु” भन्ने अहम् (Ego) लाई पुष्टि गर्छ, जबकि मृत्युले त्यो अहम्‌लाई ध्वस्त पारिदिन्छ।

२. दार्शनिक दृष्टिकोण:

दार्शनिक रूपमा यौन र मृत्युलाई बुझ्नु भनेको जीवनको व्याकरण बुझ्नु हो।

यौनको दर्शन:

यौन केवल शारीरिक मिलन होइन, यो दुई भिन्न अस्तित्वहरू बीचको एकताको खोज हो। दार्शनिक रूपमा यो “द्वैतबाट अद्वैततर्फ” जाने एउटा क्षणिक प्रयास हो। जब दुई शरीर मिल्छन्, त्यहाँ केही क्षणका लागि ‘म’ र ‘तिमी’ भन्ने भिन्नता हराउँछ। त्यो क्षणिक विचारशून्यता नै यौनको वास्तविक आकर्षण हो।

मृत्युको दर्शन:

मृत्यु जीवनको अन्त्य होइन, बरु यो त जीवनको पूर्णता हो। सुकरातले भनेका थिए, “दर्शनको अर्थ नै मृत्युको तयारी गर्नु हो।” मृत्युले हामीलाई जीवनको नश्वरता र समयको मूल्य सिकाउँछ। यदि मृत्यु नहुँदो हो त जीवनको कुनै महत्त्व र तीव्रता हुने थिएन।

३. आध्यात्मिक दृष्टिकोण: ऊर्जाको ऊर्ध्वगमन र महाविश्राम

आध्यात्मिक जगतमा यी दुवैलाई साधनाको माध्यम बनाइएको छ।

यौन ऊर्जाको रूपान्तरण (Sex Transmutation): पूर्वीय तन्त्र दर्शनका अनुसार यौन ऊर्जा संसारको सबैभन्दा कच्चा र शक्तिशाली ऊर्जा हो। यो ऊर्जा शरीरको सबैभन्दा तल्लो केन्द्र (मूलाधार चक्र) मा अवस्थित हुन्छ। साधनाको अर्थ यसलाई दबाउनु (Suppression) होइन, बरु यसलाई रूपान्तरण (Transformation) गर्नु हो।

जब यो ऊर्जा माथितिर बग्छ, यो प्रेम, करुणा, र अन्ततः ‘प्रज्ञा’ (Wisdom) मा परिणत हुन्छ।

ब्रह्मचर्यको वास्तविक अर्थ यौनबाट भाग्नु होइन, बरु यौन ऊर्जालाई ब्रह्म (अनन्त) तर्फ मोडिने शक्तिमा बदल्नु हो।

मृत्युको डर र महासमाधि:

आध्यात्मिक व्यक्तिले मृत्युलाई एउटा उत्सवको रूपमा हेर्छ। किनभने उसले ध्यानको माध्यमबाट “म शरीर होइन” भन्ने बोध गरिसकेको हुन्छ। जब हामी शरीरसँगको तादात्म्यता तोड्छौँ, मृत्युको डर स्वतः समाप्त हुन्छ। मृत्यु त केवल एउटा पुरानो लुगा फेरेजस्तै हो।

४. मृत्युको डर कसरी हटाउने? (Practical Approach)

मृत्युको भयबाट मुक्त हुन निम्न मार्गहरू अपनाउन सकिन्छ:

साक्षी भाव (Witnessing Consciousness): दैनिक ध्यानको अभ्यासले हामीलाई आफ्नो शरीर र विचारभन्दा छुट्टै एउटा ‘द्रष्टा’ (Observer) को अनुभव गराउँछ। जो नजन्मिएको ‘चेतना’ हो, त्यसलाई मृत्युले छुन सक्दैन।

अनित्यताको चिन्तन (Contemplation on Impermanence): हरेक रात सुत्नुअघि यो सोच्नुहोस् कि यो मेरो अन्तिम रात हुन सक्छ। यसले मृत्युसँगको परिचय बढाउँछ र जीवनप्रतिको मोह र अहंकारलाई कम गर्छ।

पूर्णतामा बाँच्ने: मानिस तब मात्र मृत्युसँग डराउँछ, जब उसले जीवन राम्ररी जिएको हुँदैन। यदि हामी वर्तमान पलमा पूर्ण रूपमा बाँच्छौँ भने मृत्यु आउँदा हामीलाई कुनै पछुतो हुँदैन।

५. यौन ऊर्जालाई कसरी रूपान्तरण गर्ने? (The Path of Alchemy)

यौन ऊर्जालाई उच्च शक्तिमा बदल्नका लागि निम्न उपायहरू उपयोगी हुन्छन्:

सिर्जनात्मक सक्रियता: जब तपाईं कुनै कला, लेखन, संगीत वा वैज्ञानिक खोजमा गहिरो गरी डुब्नुहुन्छ, तपाईंको यौन ऊर्जा स्वतः सिर्जनामा खर्च हुन्छ।

योग र प्राणायाम: मूलबन्ध र उड्डियान बन्ध जस्ता यौगिक क्रियाहरूले अपान वायुलाई प्राण वायुसँग मिलाएर ऊर्जालाई मेरुदण्डको माध्यमबाट मस्तिष्कतिर लैजान मद्दत गर्छन्।

प्रेममा रूपान्तरण: कामवासना (Lust) केवल लिने भाव हो, जबकि प्रेम (Love) दिने भाव हो। जब यौनलाई प्रेमको गहिराइमा मिसाइन्छ, यो ऊर्जा पवित्र र दिव्य बन्छ।

निष्कर्ष: जीवनको पूर्ण चक्र

यौन र मृत्यु वास्तवमा एउटै ऊर्जाका दुई द्वार हुन्। यौनले हामीलाई संसारमा ल्याउँछ, मृत्युले संसारबाट लैजान्छ। यौन “महा-ऊर्जा” हो भने मृत्यु “महा-विश्राम” हो।

जसले यौनको ऊर्जालाई बुझेर त्यसलाई सिर्जना र ध्यानमा बदल्न सक्यो, उसले जीवनको कला जान्यो। र जसले मृत्युलाई एक सहज र अनिवार्य विश्रामको रूपमा स्विकार्न सक्यो, उसले अमरत्वको स्वाद पायो। यी दुई शब्दलाई न त लुकाउनु पर्छ, न त यिनबाट डराउनु पर्छ। बरु, सजग भएर यिनको रहस्यलाई अनुभव गर्नु नै मानव जीवनको परम लक्ष्य हो।

अन्त्यमा,

यौनको उत्सर्ग र मृत्युको मौनता बीचको खाली ठाउँ नै ‘जीवन’ हो। यो दुवैलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्दा नै मानिस एक पूर्ण मानव (Holistic Being) बन्न सक्छ।

***