[साहित्यकार राजेन्द्र विमल (जन्म : वि.सं.२००३) नेपाली कथासाहित्यमा एक महत्वपूर्ण एवं प्रसिध्द नाम हो । ‘पोस्टमार्टम’जस्तो चमत्कारिक कल्पनाशीलताले भरिएको उत्कृष्ट कथा लेखेर प्रथम पटक नै चर्चा बटुल्न सफल हुनुभएको उहाँले समकालीन जीवनका अनेक कथा लेखेर प्रसिद्धि प्राप्त गर्नुभएको छ । उहाँले समालोचना, निबन्ध, गीत, गजल, नाटक आदि विधामा पनि कलम चलाउने गरे तापनि आफ्नो सर्वप्रिय विधा कथालाई नै मान्नुभएको छ । लामो अवधी प्राध्यापन पेशामा व्यतित गर्नुभएका विमल जगदम्बा श्रीजस्तो महत्वपूर्ण पुरस्कारबाट समेत सम्मानित भइसक्नु भएको छ । उहाँसित मैले यस ‘कथा’का लागि लिखित कथावार्ता गरेको छु । प्रस्तुत छ कथावार्ता : राजेन्द्र विमलसित नारायण तिवारी ।]

१)प्रश्न : सामाजिक सञ्जालको फेसबुकमा सञ्चालित ‘कथा’ समुहका लागि तपाईंसित ‘कथावार्ता’ गर्न लागिरहेको छु, स्वागत छ । हेर्दै हुनुहुन्छ होइन यो ‘कथा’ ? कस्तो लागिरहेको छ ?
~उत्तर : कथा र कथाकारबारे परिचयात्मक दस्ताबेजीकरणको यो एउटा ऐतिहासिक प्रयास हो, जसले उदित र उदीयमान कथा–प्रतिभाको सुरभि–प्रसारका लागि साझा फूलवारी निर्माण गरेको छ ।

२)प्रश्न : विद्युतीय सञ्चारको यस युगले साहित्यकारहरूलाई पनि चुपलागेर बस्न दिएन । साहित्यको प्रवर्धनमा वा साहित्यलाई जनमनमा पुर्याउने कार्यमा यसले सहयोग पुर्याउँछ कि, साहित्य श्रृजनामा अवरोध— कस्तो ठान्नुहुन्छ ?
~उत्तर : सृजन स्व–विस्तारको प्राकृतिक प्रकृया हो । विद्युतीय संचारले यसलाई गति दिएर मनमनसम्म पुर्याउने श्रेयस्कर प्रयास गरेको छ, जुन अभिनन्दनीय छ ।

३)प्रश्न : प्राध्यापन पेशाबाट अवकास भएपछि यो उपलब्ध समयले साहित्य श्रृजनामा कतिको बढोत्तरी गरेको होला, वा नहोला, के भन्नुहुन्छ ?
~उत्तर : जीवनको चालीस वर्षसम्म प्राध्यापन पेशामा संलग्न रहँदै एउटा सफल शिक्षक सिद्ध हुने उद्देश्यमै सम्पूर्ण उर्जा लगाएँ र अवकाशपछि पूर्णकालिक लेखक भएर नेपाली साहित्यको भण्डार भरी यसलाई विश्व–साहित्यकै समकक्षमा पुर्याउँला भन्ने भावना साँचेर राखें । अवकाशपछि रोगग्रस्त र वय–जर्जर भएर सिथिल बन्नुपर्ला भन्ने थाहा भएन । यो मेरो लागि एउटा त्रासदी हो ! जागिरकालमा भन्दा अहिले अलिक बढी लेख्तछु, तर चाहेको मात्रामा लेख्न नसक्ता मभित्रको रचनाकार क्रन्दन गर्दछ । सात डाँडापारि पुग्नु थियो । एउटा डाँडो नकाट्तै झमक्क साँझ पर्यो । कता जाऊँ ? के गरूँ ??

४)प्रश्न : कहिलेदेखी लेख्न थाल्नुभएको हो ? मेरो मतलब साहित्य साधनाको प्रारम्भिक कालबारे केही बताइदिनुहोस् न ?
~उत्तर : मेरो पहिलो कथा १९५९ ई.मा ‘आर्यावर्त’ (पटना, विहारबाट प्रकाशित हिन्दी दैनिक समाचारपत्र)मा प्रकाशित भएको थियो, बाल–स्तम्भमा । शीर्षक थियो– ‘खटमल और जूँ’ । सन् १९६२ मा ‘आर्यावर्त’मा एउटा निकै लोकप्रिय कथा प्रकाशित थियो– ‘कचनारका पेंड’ । नेपाली पत्र–पत्रिका त्यसबेला तराईतिर कम आउने गरेकोले होला, नेपाली साहित्यमा मेरो रचना (मूलतः समीक्षा) सन् १९६६ तिर स्थानीय पत्र–पत्रिकामा छापिन थालिए ।

५)प्रश्न : कथा लेखनमा चाहिँ लाग्नुभएको कहिलेदेखि होला ?
~उत्तर : लेख्न त १२–१३ वर्षकै उमेरदेखि लेख्थेँ र सरस्वती माध्यमिक विद्यालय, जनकपुरमा हुने साँस्कृतिक गोष्ठीमा सुनाउँथें । नेपाली पत्रिकामा मेरो पहिलो कथा छाप्ने श्रेय ‘मधुपर्क’लाई छ । संभवतः संवत् २०५० मा मेरो पोस्टमार्टम’ कथा प्रकाशित भयो, जसको प्रशंसामा मलाई पठाइएका लगभग ५०० पत्रले मलाई लेख्न ठूलो हौसला प्रदान गरेको थियो ।

६)प्रश्न : नेपाली कथासाहित्यमा आफ्नो विशेष पहिचान बनाउन सफल हुनुभएको छ । के भन्नुहुन्छ, सन्तोष लागेको छ होइन ?
~उत्तर : नेपाली साहित्य–संसारले मलाई कल्पनातीत स्नेह र सम्मान दिएको छ । कतिपय साथीहरूले साहित्यिक ‘गुटबन्दी’, ‘उपत्यका र मोफसल’–का कुरा गर्नुहुन्छ । म अत्यन्त भाग्यशाली छु, मलाई सिंगो नेपालले अथाह माया गरेको छ । म मेरो देशको ऋणी छु ।

७)प्रश्न : कथा लेख्ने प्रेरणा कसरी, कहाँबाट प्राप्त भएको हो, केही त्यस्ता सन्दर्भ छन् कि ?
~उत्तर : बाल्यकालमा हिन्दीका प्रेमचन्दको कथा–साहित्यले प्रेरित ग¥यो । क्याम्पसमा पढाउने बेला कहिलेकाहीं डा.चुडामणि ‘बन्धु’ले नेपालीमा कथा लेख्न हौस्याउनु हुन्थ्यो । तर, नेपाली पहाडी ग्राम्य जीवन र ग्राम्य भाषामा आफ्नो अल्पज्ञताले गर्दा आँट आउँदैनथ्यो । पछि, आफूले देखे–भोगेका कुरा नै लेख्ने विचार गरें र उदार नेपाली पाठकबाट कमालको हौसला पाएँ ।

८)प्रश्न : कथा बाहेक पनि धेरै विधामा कलम चलाउनु भएको छ । ती विधा कुन्– कुन् हुन् होला ? तपाईंको सबैभन्दा प्रिय विधा कथा नै होला नि, होइन ?
~उत्तर : हो, समालोचना, निबन्ध, गीत, गजल, नाटक आदि विधामा पनि लेख्न त लेख्छु, तर प्रिय विधा कथा नै बन्न पुगेको छ ।

९)प्रश्न : तपाईं मिथिलावासी हुनुहुन्छ । अर्थात् तराईवासी वा मधेसवासी भनौं । अनि, मैथिली तपाईंको मातृभाषा । तर, नेपाली भाषामा लामो अवधी प्राध्यापन गर्नुभयो । साहित्य श्रृजना पनि नेपाली भाषामा । कथा पनि धेरै लेख्नुभयो नेपाली भाषामा । यो नेपालीभाषाप्रतिको तपाईंको प्रेम, सद्भाव हो कि, अन्य पनि कुनै कारण छन् ?
~उत्तर : नेपाली भाषा सम्पूर्ण नेपालीलाई एकसूत्रमा बाँध्ने साझा सम्पर्क भाषा हो । नेपालमा मेचीदेखि महाकालीसम्म बस्ने सबै जात, जनजाति, दलितको लोकसाहित्य, लोकसंस्कृति र जीवनशैली पनि नेपाली साहित्यको मूलधारको विषयवस्तु बन्न सक्नुपर्छ । यसले राष्ट्रिय एकतालाई सुदृढ बनाउने छ । यो हाम्रो देशको वर्तमानको सबभन्दा ठूलो चुनौती र दायित्व हो । यस मर्मलाई बेलैमा बुझ्नु पर्छ भन्ने इतिहास बोधले मलाई नेपालीमा लेख्न निरन्तर प्रेरित गर्दछ ।

१०)प्रश्न : मैथिलीमा पनि कथाहरू लेख्नुभएको होला । नेपाली र मैथिली मध्ये कुन भाषामा लेखेका कथाहरूमा तपाईं आफूलाई सफल मान्नुहुन्छ ?
~उत्तर : नेपालीमा । मैथिलीमा पत्रपत्रिकाको अभाव छ, पाठक पनि दुर्भाग्यवश सीमित छन् ।

११)प्रश्न : हिन्दी वा अन्य भाषामा पनि लेख्नुभएको छ कि ?
~उत्तर : हो, हिन्दी र अँग्रेजीमा पनि लेखेको छु । हिन्दीमा कथाहरू प्रकाशित छन् । अँग्रेजीमा केही भाषा वैज्ञानिक र अन्य लेख प्रकाशित छन् । अँग्रेजी भाषामै निकट भविष्यमै एउटा पुस्तक प्रकाशित हुँदैछ– ‘The religion beyond’।

१२)प्रश्न : कथा किन लेख्नु हुन्छ ? अर्थात् कथा लेखेर यसबाट समाजलाई, राष्ट्रलाई केही योगदान दिन सकिन्छ भन्ने लागेको छ कि ?
~उत्तर : सामाजिक रूपान्तरणको मूल हो चेतनागत रूपान्तरण । संवेदनाहीन हुँदै गएको वर्तमान संसारमा चेतनागत रूपान्तरणका लागि कथा सशक्ततम माध्यममध्ये अग्रणी हो । कथाले समाजमा, राष्ट्रमा र विश्वमा वैचारिक क्रान्ति ल्याएर नयाँ समाज, राष्ट्र र विश्वको निर्माण गर्न सक्तछ । मेरो प्रेरणाको उत्स यही मूल्य बोध हो ।

१३)प्रश्न : ‘पोष्टमार्टम’जस्तो शक्तिशाली कथा लेख्नुभयो । त्यो कथाको शिल्प एवं कल्पना चमत्कारिक लागेको थियो । मैले मधुपर्कमा प्रथमपटक त्यो कथा पढेँ र अत्यन्त प्रभावित भएको थिएँ । कसरी लेख्न सक्नुहुन्छ त्यस्तो चमत्कारिक, स्तरीय कथा ? केही सुत्र छन् कि ? वा, आफ्नो कथालेखनको प्रवृत्तिबारे संक्षेपमा ‘कथा’का पाठकहरूलाई केही बताइदिनुहोस् न !

~उत्तर : कुनै पनि रचनाको प्रक्रिया गर्भाधान र प्रसवको प्रक्रियासित धेरै मिल्दछ । जीवन भोगको क्रममा कुनै शक्तिशाली भावना वा विचारको शुक्रकीटले मन–मस्तिष्कमा गर्भको रूप धारण गर्न सफल हुन्छ, कैयौं दिन, साता, महिना वा कहिलेकाहीँ वर्षसम्म परिपक्व नहुञ्जेल हुँडलिरहन्छ र परिपक्व भएपछि प्रसवका लागि श्रष्टालाई रन्थनाउन थाल्छ । त्यस भावना वा विचारलाई शिल्पविशेषमा कुँदेर जन्म दिने बेला म ब्रह्मा बन्दछु, तथा धेरै घोत्लिएर त्यसलाई सकेसम्म सुन्दर र प्रभावशाली निश्चित आकार दिन्छु ।

१४)प्रश्न : तपाईंको ‘ऐँजेरू’ शीर्षकको कथाले पनि धेरै हलचल ल्याएको देखियो । पहाडे समुदायमा यो कथा धेरै प्रिय भयो, रुचाइयो । यो मधेस आन्दोलनमा देखिएको पहाडे समुदायप्रतिको वैमनश्यता विरूद्ध छ । तर, यस कथालाई मधेस आन्दोलनलाई क्षति पुर्याएको अर्थमा लिइयो कि ? आन्दोलनकारीलाई यसले आपसी भातृत्व र सद्भावका लागि प्रेरणा दियो ? के भन्नुहुन्छ ?
~उत्तर : मधेसमा मलाई ‘जयचन्द’, ‘भाइको छातीमा छुरा धस्ने’, ‘मातृहन्ता’ आदि लेख्ने पत्रकारहरू भएको अवस्थामा पनि र मधेस आन्दोलन चरममा पुगेको बेला पनि ‘जय नेपाल, जय नेपाल’ भन्ने गीत गल्ली–गल्लीमा गुंजाएको थिएँ । नेपाली टोपी लगाउने ‘अपराध’मा मलाई ‘कालो सूची’मा हालियो र समाज बहिष्कृत गरियो । प्रथम मधेस आन्दोलनताका आन्दोलनकारी जुलुसले मलाई देख्नासाथ ‘पहाडे दलाल मुर्दावाद’ भनेर नारा लगाउँथे । केही राजनीतिक बृत्तमा ममाथि ‘मधेसको मुद्दालाई कमजोर बनाउने’ आरोप छ । असमझदारीले मप्रति घृणा र आक्रोशले राँकिनेहरूको जमात सानो छैन । तर, मेरो सानो बुझाइमा यी पूर्वाग्रहहरू पानीका फोका हु्न् । भावी इतिहासले उच्च मानवीय मूल्यको आधारमा बाँच्ने र अन्धकारका विरूद्ध आलोक–स्तम्भ भएर एक्लै भए पनि लडिरहने व्यक्तिहरूको मात्रै सम्मान गर्नेछ ।

१५)प्रश्न : सम्भवतः यस ‘ऐँजेरू’ कथाकै प्रेरणाले पनि हुनसक्छ, दोश्रो मधेस आन्दोलनमा पहाडे समुदायप्रति पहिलेजस्तो तराईबाटै लखेट्नेजस्तो कार्य भएन । के यो तपाईंको कथाले ल्याएको हलचलको परिणाम थियो ? वा, अन्य कुनै कुराको प्रभावले समुदाय–समुदाय बीचको बैरभावमा कमी आएको हो ?
~उत्तर : आन्दोलनकारीहरूमा यस कथालाई पढ्ने संख्या शून्यवत् नै थियो होला । त्यसैले, यसले कुनै प्रभाव पारेको कुरामा शंकै छ । कुनै साहित्यिक रचनाले समाजको चेतनामा यस्तो युगान्तकारी परिवर्तन ल्याउन सक्ने अवस्था आउने मंगल–मुहूर्तका लागि हामीले अझै धेरै प्रतीक्षा गर्नुपर्छ । दोश्रो मधेस आन्दोलनमा देखिएको वैचारिक परिवर्तन राजनैतिक रणनीतिको अंग थियो वा जाग्रत आत्मबोध– अझै खोजीको विषय छ ।

१६)प्रश्न : साहित्यमा पनि विभिन्न सिद्धान्त छन् । खास गरेर समालोचकहरू यसलाई अथ्र्याउँछन् । तपाईको कथा लेखनको पनि घोषित कुनै सिद्धान्त छन् कि ?
~उत्तर : छ । अनुभूत जीवन सत्यको कलात्मक अभिव्यक्ति ।

१७)प्रश्न : साहित्य वा कथा र राजनीतिबीच के कस्तो सम्बन्ध रहेको हुन्छ होला ? साहित्यमा राजनीति आउनु हुन्छ वा हुँदैन ?
~उत्तर : साहित्य जीवनको समग्रतापूर्ण चित्र हो । जीवन जगतका घटनाहरू कुनै राजनैतिक ‘वाद’को आधारमा नियोजित भएर मात्र घटित हुँदैनन् । साहित्य जीवन जगतका घटना परिघटनाको प्रतिक्रियामा उब्जिने अनुभूत सत्य हुने भएको हँुदा कुनै खास राजनैतिक ‘वाद’को झण्डा मात्र भिर्ने साहित्य पार्टीको ‘साहित्यिक पर्चा’ हो । तर, साहित्य समकालीन परिवेशमा बाँच्ने विभिन्न वर्गका व्यक्तिहरूको अर्थ–सामाजिक अवस्था, संस्कृति, आस्था र विश्वास आदिप्रति सजग रहे जस्तै यसले आफ्नो राजनैतिक परिवेशप्रति पनि जागरूक भएर विकृति विरूद्ध परिवर्तनको शंखनाद गर्न सक्नुपर्दछ ।

१८)प्रश्न : प्रगतिशील वा प्रगतिवादी साहित्यप्रति तपाईंको धारणा के कस्तो रहेको छ ?
~उत्तर : एकपक्षीय साहित्यले जीवनको समग्रतापूर्ण चित्र प्रस्तुत गर्न सक्तैन । समग्रतापूर्ण चित्रको अभाव प्रगतिवादी साहित्यको ऋणात्मक पक्ष लागे पनि यस्तो साहित्यको केन्द्रीकृत उर्जाले मानव इतिहासमा ल्याएको परिवर्तनको महत्वलाई अस्वीकार गर्न मिल्दैन । हामी लेखकीय स्वतन्त्रताको पक्षधर हौं ।

१९)प्रश्न : कोही भन्छन् साहित्य प्रगतिशील अगतिशील केही हुँदैन । कोही भन्छन् जनताका लागि लेखिने, जनमन छुने साहित्य प्रगतिशील साहित्य हो । कोही भन्छन् यो विभाजन नै गलत छ, सबै साहित्य प्रगतिशील हुन् । तपाईं के भन्नुहुन्छ ?
~उत्तर : ‘प्रगतिवाद’ एउटा रूढ र राजनैतिक क्षेत्रको प्राविधिक शब्द जस्तै हो । यसको सम्बन्ध साम्यवादी विचार र दर्शनसित छ । तर, साहित्य स्वभावैले ‘प्रगतिशील’ हुन्छ । हुनु पनि पर्दछ । समाजको उत्तरोत्तर विकासमा निष्ठा राख्ने प्रगतिशील साहित्य सामाजिक प्रगतितिर नै लक्षित हुन्छ ।

२०)प्रश्न : एउटा कथाका लागि ‘कथा’ बन्न घटना वा विषयवस्तु र शैली, शिल्प वा साहित्यिकता— कसलाई महत्वपूर्ण मान्नुहुन्छ ?
~उत्तर : कथा एउटा ‘Composite Art’ हो, जटिल कला हो । यसमा कथानक, चरित्रचित्रण, परिवेश–प्रस्तुति, संवाद–योजना, कथ्य–कथन, शैल्पिक अंगराग, भाषिक त्वरा आदि सबैको प्रभावशाली, सशक्त र कलात्मक सुगुम्फन अपेक्षित हुन्छ । एउटा तत्व कमजोर भए पनि कथा कमजोर हुन्छ ।

२१)प्रश्न : हामीले कथामा लेख्ने भनेको हाम्रै परिवेश, समस्या, विसंगति र जीवनलाई हो नि होइन ? तपाईंको परिवेश, भूगोल मधेस जीवनको केन्द्रमा मधेस र मधेसको समस्या मात्रै छ कि ?
~उत्तर : हो, निजी अनुभूतिका सत्यकै धरातलमा तत्वहरूको आनुपूर्विक विशिष्ट संयोजनद्वारा कथाको ताजमहल उभ्याइन्छ । त्यसैले मेरा अधिकांश कथामा जनकपुर वरिपरिको परिवेश बोल्दछ । तर, तिनको अन्तःचेतनामा उठ्ने ध्वनितरङ्गमा मानवीय संवेदनाको रागिनी छ । त्यसैले, ती सार्वभौम र सार्वजनीन हुन्, मेरो विनम्र विचारमा ।

२२)प्रश्न : मधेसमा चलिरहेको मधेसवादी आन्दोलनले उठाएको मधेसको समस्या र तपाईंले लेख्ने कथामा प्रकट हुने मधेसको समस्यामा के फरक छ ? एउटा साहित्यकारको नाताले भनिदिनुहोस् त खासमा मधेसको समस्या हो के ?
~उत्तर : जात, जाति, भूगोल, धर्म, लिंग, संस्कृति, वित्तीय वर्ग, छुवाछुत व्यवस्था आदिको आधारमा मेरो परिवारले मान्छे–मान्छेमा भेद गरेन र संयोगले, नेपाललाई हिमाल, पहाड र मधेसलाई टुक्र्याएर हेर्ने संस्कार मेरो परिवारमा कहिल्यै रहेन । सिङ्गो नेपाल हाम्रो घर हो । अधिकार प्राप्तिको नाममा वा आफ्नै विचारलाई स्थापित गर्ने नाममा संघर्ष गर्दा कुनै तब्काले घरमै आगो लगाउनु, घर भत्काउनु, आफ्नै दाजुभाइ, दिदी–बैनीप्रति घृणा वा हिंसाभाव राख्नुलाई कुनै पनि मानवधर्मीले समर्थन जनाउन सक्तैन । यस्तो प्रवृत्तिलाई विफल तुल्याउनु सम्पूर्ण नेपालीको राष्ट्रधर्म मात्र नभई मानवधर्म पनि हो ।

२३)प्रश्न : भनिन्छ, साहित्य बिक्री हुने दिन आए । कस्तो लाग्छ, त्यस्तो दिन आएकै हो ? कि, साहित्यको नाममा अर्कै थोक बिकीरहेको छ ?
~उत्तर : पहिलेको भन्दा बिक्री बढेको छ । साहित्य बिक्छ भन्ने साँचो दिन त्यो बेला आउने छ, जब साहित्यकार लेखेरै सम्मानपूर्ण र गुणस्तरीय जीवन बाँच्ने अवस्थामा पुग्नेछन् । त्यो अवस्था नआएरै कतिपय लेखकहरूले आज अश्लील, विकृत वा सस्ता साहित्य लेखन गरेर साहित्यिक वाराङ्गना–वृत्तिलाई आफ्नो वृत्ति बनाएका छन् ।

२४)प्रश्न : आजकाल हल्लामा साहित्य चलिरहेका छन्जस्तो लाग्छ ? के चुपचाप लेखिरहेर साहित्यकार हुने दिन सकिएकै हुन्, के भन्नुहुन्छ ?
~उत्तर : साहित्य आफ्नो जीवनी शक्तिले बाँच्तछ । साहित्य सृजन अर्थोपार्जन, पदप्राप्ति, राजनैतिक अवसरप्राप्ति वा मिथ्या सम्मानप्राप्ति, पुरस्कार प्राप्तिको साधन नभएर स्वयंमै साध्य र साधना हो । ‘साधन’ नबनाई ‘साधना’ बनाउनेहरूका दिन कहिले सकिने छैनन् ।

२५)प्रश्न : फेरि कथाकै कुरा ! तपाईंको विचारमा के हो कथा ? परिभाषित गर्नुपर्दा कसरी गर्नु हुन्छ ?
~उत्तर : कथा परस्पर सम्बद्ध केही पात्रहरूको जीवनमा घटित, संभावित वा कल्पनीय घटना क्षणलाई कार्य–कारण श्रृङ्खलामा कलात्मकतापूर्वक सुगुम्फित गरिएको एउटा साहित्यिक विधा हो, जसको माध्यमले कथाकार एउटा विशिष्ठ जीवनदृष्टि वा जीवन–मूल्यको स्थापना गर्ने अभीप्सा राख्तछ ।

२६)प्रश्न : तपाईंले लेखेका कथाहरू संख्यामा गणना गर्दा कति होलान् ?
~उत्तर : छैनन् धेरै । पचास र सयको बीचमा होला ।

२७)प्रश्न : अहिलेसम्म कतिवटा कथासंग्रह प्रकाशित भए ? अरू पनि प्रकाशनको क्रममा छन् कि ?
~उत्तर : नेपालीमा दुईटा कथासंग्रह प्रकाशित छन्—
(क)राजेन्द्र विमलका कथाहरू– बगर फाउण्डेसन, काठमाडौं
(ख)समयका आँखा– साङ्ग्रिला प्रकाशन, काठमाडौं
शेष कथाहरू पत्र–पत्रिकामा छरिएका छन् वा पाण्डुलिपिका रूपमा छन् ।

२८)प्रश्न : लेखेर के पाउनु भयो ? कि, केही गुमाउनुभयो ?
~उत्तर : लेखनले मेरो जीवनलाई सार्थक बनायो ।

२९)प्रश्न : नेपाली कथा साहित्यको स्थिति कस्तो देख्नुभएको छ ? सन्तोषजनक कि, स्तरीय कथा अझै कसैले लेख्न सकेनन् जस्तो लाग्छ ?
~उत्तर : नेपाली कथा साहित्य विश्व–कथासाहित्यको समकक्षतामा पुग्दैछ । म नोबेल पुरस्कार नेपाली कथाकारले पाउने मुहूर्तको प्रतीक्षामा छु ।

३०)प्रश्न : तपाईंले मन पराउनुभएका केही कथा र कथाकारहरूको नाम लिनुप¥यो भने कसलाई सम्झनुहुन्छ ?
~उत्तर : गुरुप्रसाद मैनाली, रमेश विकल, विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, भवानी भिक्षु, उमा सुवेदी, नारायण तिवारी, महेशविक्रम शाह, मनु ब्राजाकी, सनत रेग्मी, नयनराज पाण्डे, राजव, कुमार ज्ञवाली, आदि आदि गरी सम्झँदैजाँदा मेरा प्रिय कथाकारहरूको सूची लामो हुनेछ । यिनका लगभग सबै कथा मलाई मन पर्छन् ।

३१)तपाईं धेरै प्रभावित हुनुभएको स्वदेशी विदेशी कथाकारहरू कोही छन् कि ?
उत्तर : विदेशी—
ओ.हेनरी, समरसेट मम, एन्टन चेखब, हार्डी, वर्जिनिया वुल्फ आदि ।
नेपाली— गुरुप्रसाद मैनाली, रमेश विकल ।

३२)प्रश्न : तपाईं आफैंलाई मन पर्ने तपाईंले लेखेका केही आफ्नै कथाहरूको नाम लिनुपर्‍यो भने कुन कुनलाई उल्लेख गर्न चाहनु होला ?
~उत्तर : पोस्टमार्टम, उधारो जुत्ता, बल्दो भविष्य, नयाँ नेपाली कोकशास्त्र, झिङनी, यक्षप्रश्न, ऐँजेरू, लङ्काकाण्ड ।

३३)प्रश्न : केही सक्रिय कथाकारहरू पनि उत्तरार्धमा कम लेख्न थालेको वा लेख्न नसकेकोजस्तो बुझिन्छ । यसको कारण के हुनसक्छजस्तो ठान्नुहुन्छ ?
~उत्तर : अर्थोपार्जनको समस्या, पारिवारिक अवस्था, शारीरिक अवस्था, रोग–व्याधि आदिले सृजन–गतिलाई स्वाभाविक रूपले प्रभावित गर्छन् । जीवनको उत्तराध्र्दमा जर्जर हुँदै जाने कायाले गर्दा साँसै धान्ने समस्या क्रमशः यसरी विकराल, विकरालतर र विकरालतम हँुदै जान्छ कि जीवनका अन्य सपना र लक्ष्यलाई बोकी हिंड्ने हुती नै हराउँदै जान्छ । पीडामुक्त भएर बाँच्ने समस्याका अगाडि अन्य कुरा गौण भएको बेला, शारीरिक र मानसिक क्षमता शिथिल भएको बेला, लेखाइको गति मन्द वा बन्द हुनु स्वाभाविक हो ।

३४)प्रश्न : कथाकार वा साहित्यकारका लागि सबैभन्दा ठूलो के हो भन्नुहुन्छ, परिवार, प्रदेश, देश, मान्छे वा सारा विश्व ? प्राथमिकीकरण कसरी गर्ने होला ?
~उत्तर : ब्रह्माले गरेको सृजन अर्थात् सम्पूर्ण सृष्टि र त्यसमा चल्ने जीवन–कथा । तर, मेरो अनुभवको सीमाभित्र मेरो देश मात्र अँटाएको हुँदा, मेरो कथाको परिवेशले हिमालय तथा दसगज्जा नाघ्दा अप्रमाणिकता आउने खतरा हुन्छ ।

३५)प्रश्न : तपाईंलाई एक साहित्यसेवीका हैसियतले राष्ट्रले सम्मान गरेको छ भन्ने ठान्नुहुन्छ कि, आफूले पु¥याएको योगदानको तुलनामा कमि भएको छजस्तो लाग्छ ?
~उत्तर : मलाई मेरो देशका जनताले मैले गरेको योगदानभन्दा बढी माया गरेका छन् । राजनीतिले कहिल्यै पत्याएन । कुनै पनि राजनैतिक दलको सदस्य बन्न नरूचाउने कुनै पनि नेपालीलाई कुन राजनैतिक दलले कहिले पत्याएको छ, हाम्रो देशमा ?? दलीय अंशबन्डाको देश हो यो ।

३६)प्रश्न : तपाईं पनि मधेसवासी वा तराईवासी, म पनि । तर, तपाईं मधेसी अरे म पहाडी वा पहाडे, यस्तो किन होला ?
~उत्तर : राजनैतिक पूर्वाग्रहले गरिएका परिभाषाको मर्म बुझ्न खोज्दा चित्त तपाईंको पनि दुख्नेछ, मेरो पनि । भावनात्मक कित्ताहरूका चार किल्ला नभत्काए हाम्रो भौगोलिक चौहद्दी अखण्ड राख्न अति गाह्रो हुनेछ । हेक्का राखौं— विखण्डनवादीहरू र विभेदकारीहरू सम्पूर्ण नेपालीका साझा शत्रु हुन् ।

३७)प्रश्न : राजेन्द्र विमलको यो विमल शब्द उपनाम होजस्तो लाग्छ । त्यसै हो कि थर हो ? यो उपनाम वा साहित्य सिर्जनाका लागि उपयोग गर्नुभएको नाम हो भने यस उपनाम राख्नुका पछाडि केही कारण छन् कि ?
~उत्तर : म कुनै संकीर्ण सीमामा बाँधिन चाहन्न । म यस सृष्टिको अस्थायी नागरिक हु– मुक्तात्मा, विमल आत्मा । संभवतः यो प्रमाणित गर्न वा यो विश्वास पाउन अनेक जुनी लाग्न सक्छ ।

३८)प्रश्न : प्रसङ्ग बदलौं । नेपाली भाषामा केही समयअघि चलेको भाषा विवादलाई नजिकबाट नियालिरहनुभएको होला । कस्तो लाग्छ, समय अनुसार भाषालाई सरलीकरण गर्दै लैजानु त ठिकै थियो नि होइन र ? कि चलिआएको भाषा व्याकरणलाई छुनै, चलाउनै नहुने हो ?
~उत्तर : भाषाले सवयं आफ्नो गति, मार्ग र स्वरूप ग्रहण गर्दछ– खोलाको पानीझैं । परम्परागत व्याकरण भाषिक अराजकतालाई रोक्ने वांछनीय प्रयास हो । आम जनताले प्रयोग गर्ने भाषा, कालान्तरमा स्वयं स्वीकार्य हुन जान्छ । कृत्रिम रूपले व्यक्ति–व्यक्तिले मनपर्दी किसिमले व्याकरणिक नियममा परिवर्तन गर्न थाल्यो भने भाषिक अराजकता झन् चर्किन्छ र भाँडभैलो मच्चिन्छ ।

३९)प्रश्न : यो पनि सम्झिएँ— वि.सं. २०६९ साउन २७ गते काठमाडौंमा एक समारोहका बीच तपाईंको ‘समयका आँखा’ शीर्षकको कथासंग्रह लोकार्पण भएको थियो । यसलाई प्रकाशन गरेको थियो सांग्रिला प्रकाशनले । जसमा म पनि उपस्थित थिएँ । बिक्रीका हिसाबले, योगदानका हिसाबले, रुचाइएको हिसाबले यस कथासंग्रहबाट कत्तिको सन्तुष्टि मिल्यो होला ? पाठकहरूलाई बताइदिनु हुन्छ कि ?
~उत्तर : यो किताब निकै बिक्यो र यसले मलाई लोकप्रिय बनाउन योगदान पनि ग¥यो । धेरैले यसबारे शोध पनि गरेका छन् ।

४०)प्रश्न : प्राध्यापन पेशामा जीवन व्यतीत गर्नुभयो । त्यस नाताले समालोचनामा पनि कलम चलाउनु भएको छ कि ?
~उत्तर : हो, हुन त ग्रन्थाकार प्रकाशन एउटा मात्र छ– ‘गद्य, पद्य र नाटक’, तर समीक्षात्मक आलेखहरू इतस्ततः प्रकाशित छन् ।

४१)प्रश्न : तपाईं मदन पुरस्कार गुठीबाट प्रदान गरिने ख्यातिप्राप्त जगदम्बा श्री पुरस्कारबाट समेत सम्मानित भइसक्नु भएको छ ? कथाकृतिका लागि दिइने मदन पुरस्कारबाट सम्मानित गरे हुने थियोजस्तो लाग्दैन ?
~उत्तर : सम्भवतः मेरो कथा–सृजन–साधना अहिले अपूर्ण छ ।

४२)नेपालमा दिइने पुरस्कारहरू विवादमा पर्ने गरेका पनि देखिन्छन् । एउटा सच्चा श्रष्टाका लागि के पुरस्कार प्राप्त गर्नु जरुरी छ ? यसमा तपाईंको धारणा कस्तो होला ?
~उत्तर : टाल्सटाय, गोर्की, होमर, सोफोक्लिज, हार्डी, प्रेमचन्द, शरतचन्द्र, जयशंकर‘प्रसाद’ जस्ता विश्वका महान साहित्यकारहरूले कुन–कुन पुरस्कार प्राप्त गरे मलाई थाहा छैन । पाठकको आनन्द र उत्फुल्लता सर्वोत्तम पुरस्कार होजस्तो लाग्छ ।

४३)प्रश्न : नयाँ कथाकारहरू जो कथालेखनमा आकर्षित भइरहेका छन्, यस ‘कथा’ समुहमा पनि विचार गरिरहनु भएको होला । उनीहरूलाई तपाईंले दिने सुझाव केही छन् कि ?
~उत्तर : दुईटा मात्र विनम्र सुझाव छन् :
१.विश्व कथा साहित्यको निरन्तर अध्ययन
२.प्रतिबद्ध सृजन–साधना

४४)प्रश्न : अन्त्यमा, यो सोधिएको भए हुन्थ्यो भन्ने केही भन्न छुटेका कुराहरू छन् कि ?
~उत्तर : तत्काल यत्ति ।

४५)प्रश्न : यस ‘कथावार्ता’का लागि आफ्नो अमूल्य समय दिनुभएकोमा तपाईंलाई हार्दिक धन्यवाद छ । जीवन उर्जामय होस्, सुखमय होस्– हार्दिक शुभकामना !
~उत्तर : आफ्नो बारेमा बताउने अवसर दिनुभयो, आभारी छु । मंगलाशीष शिरमा थाप्तछु ।

***