– तोमनाथ उप्रेती

मानिसको जीवनमा सबैभन्दा ठूलो कारागार फलामका पर्खालले बनेको हुँदैन। त्यो मनभित्र बनेको हुन्छ। त्यसको ढोका हुँदैन। साङ्लो हुँदैन। पहरेदार पनि हुँदैन। तर त्यहाँबाट उम्किन सबैभन्दा कठिन हुन्छ। त्यो कारागारको नाम हो त्रास। त्रास  चेतनाभित्र विस्तार हुँदै जाने एउटा अदृश्य संरचना हो। जसले सोचलाई सीमित बनाउँछ, स्वतन्त्रतालाई संकुचित गर्छ र मानिसलाई आफ्नै सम्भावनाबाट विमुख बनाउँछ। यही कारण त्रासको सबैभन्दा ठूलो क्षति शरीरमा होइन, आत्मामा हुन्छ। शरीर बाँच्छ, तर चेतना बिस्तारै कैदी बन्छ।

त्रासको मनोविज्ञान बुझ्नका लागि पहिले एउटा सत्य स्वीकार गर्नुपर्छ। मानिस जन्मँदै निर्भीक हुँदैन, तर जन्मँदै भयभीत पनि हुँदैन। ऊ अनुभवबाट सिक्छ। उसको चेतनामा परिवार, समाज, राजनीति, धर्म, शिक्षा र संस्कृतिले अनेक छाप छोड्छन्। तीमध्ये केही छापले आत्मविश्वास निर्माण गर्छन् भने केहीले डरको बीउ रोप्छन्। यही डर विस्तार हुँदै जाँदा अन्ततः मानिसले बाहिरी शक्तिभन्दा आफ्नै मनलाई बढी विश्वास गर्न छोड्छ। जब मानिसले आफ्नै विवेकमाथि शङ्का गर्न थाल्छ, त्यही क्षण त्रासले आफ्नो विजय प्राप्त गरिसकेको हुन्छ।

भयको सबैभन्दा खतरनाक रूप त्यो होइन, जसले मानिसलाई भाग्न बाध्य बनाउँछ। सबैभन्दा खतरनाक भय त्यो हो, जसले मानिसलाई प्रश्न गर्न नदिने बनाउँछ। जहाँ प्रश्न मर्छ, त्यहाँ स्वतन्त्रता पनि मर्छ। जहाँ स्वतन्त्रता मर्छ, त्यहाँ सिर्जनशीलता सुक्न थाल्छ। र जहाँ सिर्जनशीलता सुक्छ, त्यहाँ सभ्यता बिस्तारै जड बन्छ। इतिहासका धेरै निरङ्कुश शासनहरूले नागरिकलाई हतियारभन्दा बढी डरको माध्यमबाट नियन्त्रण गरेका थिए। उनीहरूले मानिसको शरीरभन्दा पहिले उसको कल्पनाशक्ति कब्जा गरेका थिए। किनकि त्रसित चेतनाले विद्रोह गर्दैन; ऊ केवल बाँच्ने प्रयास गर्छ।

यही कारण त्रास मनोवैज्ञानिक यथार्थ पनि हो। एउटा बालक बारम्बार अपमानित भयो भने ऊ आफ्नो क्षमतामाथि नै शङ्का गर्न थाल्छ। एउटा कर्मचारी निरन्तर दण्डको त्रासमा बाँच्छ भने ऊ सिर्जनात्मक निर्णय गर्न सक्दैन। एउटा विद्यार्थी असफलताको भयले ग्रस्त भयो भने ऊ ज्ञानको आनन्दभन्दा परीक्षाको बोझ बोकेर हिँड्छ। एउटा समाज निरन्तर असुरक्षाको अनुभव गर्छ भने उसले स्वतन्त्र नागरिक होइन, आज्ञाकारी प्रजा उत्पादन गर्न थाल्छ। यसरी त्रास व्यक्तिबाट समाजमा र समाजबाट संस्थामा फैलिन्छ। अन्ततः त्यो एउटा सामूहिक संस्कृतिमा रूपान्तरित हुन्छ।

त्रासको अर्को मनोवैज्ञानिक परिणाम हो वितृष्णा। जब मानिसले बारम्बार अन्याय देख्छ, तर परिवर्तनको सम्भावना देख्दैन, तब ऊ क्रोधित मात्र हुँदैन। ऊ बिस्तारै उदासीन बन्छ। यही उदासीनता नै वितृष्णा हो। वितृष्णाले मानिसलाई विद्रोहीभन्दा पहिले निराश बनाउँछ। उसले समाजलाई बदल्ने आशा गुमाउँछ। ऊ आफ्नै देश, आफ्नै संस्था र आफ्नै सम्बन्धबाट भावनात्मक दूरी बनाउन थाल्छ। यो अवस्था अत्यन्त खतरनाक हुन्छ, किनकि अन्यायविरुद्ध उठेको आवाजभन्दा अन्यायलाई सामान्य मानेर बसेको मौनता समाजका लागि अझ घातक हुन्छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा वितृष्णा अन्तिम सत्य होइन। त्यो एउटा संक्रमण हो। त्यो पुरानो विश्वास भत्किएको क्षण हो। तर नयाँ सत्य अझै जन्मिन बाँकी हुन्छ। त्यसैले वितृष्णा विनाशको संकेत मात्र होइन; यदि सही ढङ्गले आत्मसात् गरियो भने त्यो आत्मबोधको प्रारम्भ पनि बन्न सक्छ। अन्धकारले उज्यालोलाई अर्थ दिएझैँ पीडाले पनि चेतनालाई नयाँ दृष्टि दिन सक्छ। यही कारण मानव सभ्यताका धेरै महान् चिन्तकहरू सुखबाट होइन, संकटबाट जन्मिएका थिए। उनीहरूले त्रासलाई अन्त्य होइन, आत्मअन्वेषणको प्रवेशद्वार बनाए।

आत्मबोध भनेको आफूलाई चिन्नु मात्र होइन। त्यो आफ्नो भयलाई पनि चिन्नु हो। आफू किन डराइरहेको छु? मेरो निर्णयलाई के कुराले नियन्त्रण गरिरहेको छ? म सत्य बोल्न किन हिच्किचाइरहेको छु? म आफ्नो विवेकभन्दा बाहिरी स्वीकृतिलाई किन बढी महत्त्व दिइरहेको छु? यस्ता प्रश्नहरूले चेतनाको गहिराइमा प्रवेश गराउँछन्। आत्मबोध बाहिरको यात्राबाट प्राप्त हुँदैन। त्यो भित्रको मौन यात्राबाट जन्मिन्छ। जब मानिसले आफ्ना कमजोरीलाई इमानदारीपूर्वक स्वीकार गर्छ, त्यही क्षण आत्मबोधको पहिलो ढोका खुल्छ।

उपनिषद्हरूले मानिसलाई बारम्बार एउटै सन्देश दिन्छन् अज्ञान नै वास्तविक बन्धन हो।  आफूलाई नचिन्नु नै अज्ञान हो। यही कारण आत्मबोधलाई मुक्ति भनिएको छ। किनकि जसले आफ्नो वास्तविक स्वरूप चिन्छ, उसलाई बाहिरी त्रासले धेरै समय नियन्त्रण गर्न सक्दैन। उसको साहस आवेगबाट होइन, विवेकबाट जन्मिन्छ। उसको आत्मविश्वास अहङ्कारबाट होइन, सत्यको अनुभूतिबाट विकसित हुन्छ।

आधुनिक मनोविज्ञानले पनि यस्तै कुरा फरक भाषामा भन्छ। मानिसका धेरै भय बाहिरी घटनाभन्दा तिनको मानसिक व्याख्याबाट जन्मिन्छन्। एउटै घटना दुई व्यक्तिले फरक ढङ्गले अनुभव गर्छन्। एकजना त्यसबाट टुट्छ। अर्कोजना त्यसैबाट बलियो बन्छ। अन्तर घटनामा होइन, चेतनाको संरचनामा हुन्छ। जसले पीडालाई केवल अभिशाप देख्छ, ऊ त्यसले थिचिन्छ। जसले पीडालाई शिक्षकका रूपमा स्वीकार गर्छ, ऊ त्यसबाट परिपक्व बन्छ। यही मानसिक रूपान्तरण नै आत्मबोधको मनोवैज्ञानिक आधार हो।

समाजका सन्दर्भमा पनि आत्मबोधको महत्त्व कम छैन। कुनै राष्ट्रले आफ्ना कमजोरीलाई स्वीकार गर्न नसकेसम्म सुधार सम्भव हुँदैन। आत्ममुग्ध समाजले इतिहासबाट सिक्दैन। ऊ आफ्ना मिथकहरूमै रमाउँछ। तर आत्मबोध भएको समाजले आफ्नो गौरवलाई सम्मान गर्छ, कमजोरीलाई लुकाउँदैन र भविष्य निर्माणका लागि आत्मालोचनालाई नैतिक साहसका रूपमा स्वीकार गर्छ। त्यसैले आत्मबोध व्यक्तिको मात्र होइन, सभ्यताको पनि गुण हो।

आजको डिजिटल युगमा त्रासको स्वरूप पनि बदलिएको छ। पहिले सत्ता, युद्ध वा प्राकृतिक विपत्तिबाट भय पैदा हुन्थ्यो। अहिले सूचनाको बाढी, सामाजिक तुलना, सार्वजनिक आलोचना, असफलताको प्रदर्शन र भविष्यको अनिश्चितताले नयाँ प्रकारको मानसिक दबाब सिर्जना गरिरहेका छन्। मानिस पहिलेभन्दा बढी जोडिएको देखिन्छ, तर भित्रभित्रै एक्लो हुँदै गएको छ। ऊ हजारौँ मानिससँग संवाद गर्छ, तर आफ्नै अन्तरात्मासँग संवाद गर्न बिर्सन्छ। यही दूरीले आत्मबोधलाई कमजोर बनाउँछ। बाहिरी शोर बढ्दै जाँदा भित्री मौनता हराउन थाल्छ।

यही कारण आज आत्मबोध मानसिक स्वास्थ्य, नैतिक स्वतन्त्रता र सामाजिक उत्तरदायित्वको आधार हो। आत्मबोध भएको मानिस भीडको अन्धानुकरण गर्दैन। ऊ प्रश्न गर्छ। सुन्छ। विचार गर्छ। अनि निर्णय गर्छ। ऊ डरको कारण मौन बस्दैन, न आवेगको कारण हिंस्रक बन्छ। ऊ विवेकको मार्ग रोज्छ। यही विवेक नै लोकतन्त्रको आधार हो। यही विवेक विज्ञानको आधार हो। यही विवेक साहित्य, दर्शन र सभ्यताको पनि आधार हो।

त्रासको अन्त्य बाहिरी परिस्थितिको पूर्ण नियन्त्रणबाट हुँदैन। संसार कहिल्यै पूर्ण सुरक्षित हुँदैन। जीवनमा अनिश्चितता सधैँ रहन्छ। त्यसैले निर्भीकता भनेको भयको अभाव होइन। भय हुँदाहुँदै पनि सत्यको पक्षमा उभिन सक्ने क्षमता हो। साहस भनेको डर नलाग्नु होइन। डरभन्दा ठूलो मूल्यलाई स्वीकार गर्नु हो। यही मूल्य चेतनाभित्र जागेपछि मानिसको जीवन बदलिन थाल्छ। ऊ प्रतिक्रियात्मक होइन, उत्तरदायी बन्छ। ऊ परिस्थितिको दास होइन, आफ्नो विवेकको मार्गदर्शक बन्छ।

त्रास र आत्मबोध एउटै चेतनाका दुई विपरीत दिशाहरू हुन्। त्रासले मानिसलाई आफूबाट टाढा लैजान्छ। आत्मबोधले फेरि आफ्नै केन्द्रमा फर्काउँछ। त्रासले आँखा बन्द गराउँछ। आत्मबोधले दृष्टि खोल्छ। त्रासले मौनता थोपर्छ। आत्मबोधले सत्य बोल्ने साहस दिन्छ। यही कारण मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो पुनर्जन्म शरीरको होइन, चेतनाको पुनर्जन्म हो।

जब मानिस आफ्ना भयलाई स्वीकार गर्छ, तिनलाई बुझ्छ र तिनमाथि विवेकको उज्यालो छर्छ, त्यही क्षण ऊ नयाँ मानिस बन्छ। बाहिरबाट उही अनुहार देखिए पनि भित्र एउटा नयाँ संसार जन्मिएको हुन्छ। यही पुनर्जन्मको क्षणमा वितृष्णा आशामा रूपान्तरित हुन्छ, भ्रम स्पष्टतामा बदलिन्छ, र त्रासले बाँधेको चेतना स्वतन्त्रताको आकाशतर्फ उड्न थाल्छ। यही उडान मानव अस्तित्वको सबैभन्दा ठूलो विजय हो। यही आत्मबोधको पुनर्जन्म हो। यही जीवनको वास्तविक मुक्ति हो।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)