– तोमनाथ उप्रेती

रात अझै सकिएको थिएन। पूर्वी आकाशमा उज्यालोको कुनै संकेत थिएन। तर शहर निदाएको पनि थिएन। निद्राभन्दा ठूलो भयले त्यसलाई धेरै वर्षअघि नै ब्यूँझाइदिएको थियो। हावामा बारुदको गन्ध यति बाक्लो थियो कि सास फेर्नु पनि आगो निल्नुजस्तै लाग्थ्यो। टाढाबाट साइरनहरू एकपछि अर्को चिच्याइरहेका थिए। ती आवाज चेतावनी मात्र थिएनन्। मृत्यु आउँदैछ भन्ने सार्वजनिक घोषणा थिए। केही क्षणमै आकाश चिरिँदै एउटा क्षेप्यास्त्र गर्जियो। त्यसपछि अर्को। फेरि अर्को। विस्फोटको कम्पनले पृथ्वी काँप्यो। झ्यालका बाँकी रहेका सिसा हजारौँ धारिला टुक्रामा फुटे। भवनहरू धुलोको बादलमा हराए। धुवाँले बिहानलाई जन्मिनै दिएन।

गल्लीहरूमा मानिसहरू दौडिरहेका थिए। कसैले आफ्ना बालबालिकालाई काखमा च्यापेको थियो, कसैले वृद्ध आमाबुबालाई तानेर बंकरतर्फ लैजाँदै थियो। रुवाइ, चिच्याहट, प्रार्थना र विस्फोटका आवाज मिसिएर यस्तो भयावह संगीत बनेको थियो, जसमा मानव सभ्यताको सम्पूर्ण पीडा गुञ्जिरहेको थियो।

जलेको रबर, पग्लिएको फलाम, ध्वस्त घर र जिउँदै जलेका शरीरको गन्धले हावा नै मृत्युसँग संक्रमित भएको थियो। सडकभरि फुटेका खेलौना, च्यातिएका पुस्तक, रगतले भिजेका जुत्ता र भत्किएका पालना छरिएका थिए। युद्धले भवन मात्र भत्काएको थिएन त्यसले बाल्यकाल, परिवार, सपना र भविष्यलाई पनि भग्नावशेषमा परिणत गरिसकेको थियो।

यही धुवाँ, यही आगो र यही अन्तहीन आतंकको बीच उसले जन्मिएको संसार चिनेको थियो। उसले जन्मिँदा संसारले फूल देखेको थियो। अठार वर्ष पुग्दा उसले फूलभन्दा धेरै शव देखिसकेको थियो। उसको बाल्यकाल भग्नावशेषका बीच हुर्किएको थियो। अक्षर सिक्नुअघि उसले साइरनको आवाज चिन्न सिकेको थियो। विद्यालयको घण्टीभन्दा क्षेप्यास्त्रको गर्जन उसको स्मृतिमा गहिरो थियो। उसले कहिल्यै शान्तिको अर्थ शब्दकोशबाट पढेन। उसले शान्तिलाई बम विस्फोटपछि केही क्षणका लागि फैलिने बहिरो बनाउने सन्नाटामा खोज्यो।

एक समय त्यो सहर बिहानको घामसँगै ब्युँझन्थ्यो। गल्लीहरूमा बालबालिकाको हाँसो दौडिन्थ्यो। रोटी पाक्ने सुगन्ध हावामा घुल्थ्यो। झ्यालबाट आमा गीत गुनगुनाउँथिन्। साँझ बुबाले पसिनाको गन्धसँगै माया बोकेर घर फर्किन्थे। तर युद्धले सबैभन्दा पहिले घरहरू जलाएन। त्यसले मानिसभित्रको भरोसा जलायो। त्यसपछि मात्र इँटा ढले, छाना भत्किए, सडकहरू चिरिए र आकाश धुवाँले ढाकियो। शहर बिस्तारै नक्साबाट होइन, मानिसहरूको स्मृतिबाट हराउन थाल्यो।

ऊ बाह्र वर्षको थियो, जब एउटा क्षेप्यास्त्रले उसको विद्यालयलाई धुलोमा बदलिदियो। गणितका सूत्रहरू हावामा उड्ने खरानी बने। शिक्षकको आवाज एउटा अधुरो प्रतिध्वनि मात्र रह्यो। उसको सबैभन्दा मिल्ने साथीको शरीर भेटिएन।  उसको झोला एउटा भत्किएको भित्तामा झुन्डिएको थियो। त्यस दिन उसले पहिलोपटक बुझेको थियो युद्धमा मृत्यु पनि पूर्ण हुँदैन। कतिपय मानिसहरू मर्दैनन्, उनीहरू केवल हराउँछन्। अनि हराइरहन्छन्, आफ्ना प्रियजनको प्रतीक्षाभित्र।

समय बित्यो, तर युद्ध रोकिएन। बरु युद्ध नै समय बन्यो। बिहान बमको आवाजले खुल्थ्यो। दिउँसो धुवाँले सूर्य निल्थ्यो। रातभर ड्रोनको गुञ्जन निद्राभन्दा ठूलो हुन्थ्यो। मानिसहरूले विस्फोटको आवाज सुनेर कति टाढा बम खस्यो भनेर अनुमान गर्न सिके। बालबालिकाले वर्णमालाभन्दा पहिले बंकरको बाटो कण्ठ पारे। सामान्य जीवन एउटा पुरानो किंवदन्ती जस्तो लाग्न थाल्यो।

अठार वर्ष पुग्दा ऊ अस्पतालमा स्वयंसेवक बनेको थियो। अस्पताल भन्नु नाम मात्र थियो। झ्यालहरू वर्षौँअघि उडिसकेका थिए। औषधि सकिएका थिए। शल्यकक्षमा बेहोस पार्ने औषधि थिएन। चिकित्सकहरू मृत्युसँग प्रतिस्पर्धा गरिरहेका थिए। प्रत्येक स्ट्रेचरमा एउटा संसार आउँथ्यो। प्रत्येक घाउसँग एउटा परिवार रुँदै आइपुग्थ्यो। र प्रत्येक मृत्युले अस्पतालको भित्तामा अर्को अदृश्य चिरा थप्थ्यो।

रगतको गन्ध उसको नाकमा यति गहिरो बसिसकेको थियो कि रोटीको सुगन्ध पनि उसलाई रगतजस्तै लाग्न थालेको थियो। धुवाँ, जलेको छाला, बारुद, पग्लिएको प्लास्टिक र आँसु मिसिएको हावाले उसको फोक्सो भरिएको थियो। राति ऊ हात धुन्थ्यो, फेरि धुन्थ्यो, फेरि धुन्थ्यो। तर औँलामा टाँसिएको रगत धुल्थ्यो, मनमा टाँसिएको अपराधबोध कहिल्यै धुल्दैनथ्यो। उसले धेरैलाई बचाउन खोज्यो। धेरैलाई बचाउन सकेन। बाँचेकाहरूको आँखा पनि उसलाई मृतकहरूकै जत्तिकै पीडादायी लाग्थ्यो।

त्यो दिन बजार असामान्य रूपमा व्यस्त थियो। मानिसहरू भोकसँग मोलमोलाइ गरिरहेका थिए। आमाहरू आधा रोटीका लागि लाममा उभिएका थिए। बालबालिकाहरू फोहोरका थुप्राभित्र जीवन खोजिरहेका थिए। आकाश भने अस्वाभाविक रूपमा निलो थियो। कहिलेकाहीँ प्रकृति सबैभन्दा ठूलो विडम्बना बन्छ। सुन्दर आकाशले सबैभन्दा क्रूर मृत्यु लुकाइरहेको हुन्छ।

अचानक एउटा लामो सिठी सुनियो। त्यो आवाज यति मधुरो थियो कि क्षणभर कसैले खतरा ठानेन। तर अर्को सेकेन्डमा आकाश च्यातियो। पृथ्वी काँप्यो। आगोले सहर निल्यो। भवनहरू कागजझैँ भत्किए। सिसा वर्षाजस्तै झरे। मानिसहरू कराए। धुवाँले सूर्यलाई कैद गर्‍यो। प्रकाशभन्दा छिटो मृत्यु आइपुग्यो।

जब उसले आँखा खोल्यो, ऊ भग्नावशेषमुनि च्यापिएको थियो। पेट छेडेर फलामको डन्डी निस्किएको थियो। दाहिने खुट्टा ढुङ्गामुनि थिचिएको थियो। रगतले उसको कपडालाई रातो नदीमा बदलिसकेको थियो। सास फेर्दा फलामको स्वाद आउँथ्यो। प्रत्येक श्वासले मृत्यु अलिकति नजिक ल्याइरहेको थियो। उसले वरिपरि हेर्यो। एउटी आमाले आफ्नो अनुहार गुमाएको बच्चालाई काखमा च्यापेर चिच्याइरहेकी थिइन्। एउटा बालक दुवै खुट्टा गुमाएर कुहिनाको भरमा घिस्रिँदै “आमा” भनेर बोलाइरहेको थियो। एउटा घोडा जिउँदै जलिरहेको थियो। उसका चिच्याहटले मानिस र जनावरबीचको भिन्नता नै मेटिदिएको थियो। जलेको मासु, धुवाँ, बारुद र मृत्युको गन्धले सारा आकाश भरिएको थियो। त्यो सहर अब सहर थिएन; जीवित नरक थियो।

उसले बिस्तारै आँखा माथि उठायो। धुवाँको कालो पर्दापछाडि एउटा तारा झिलिमिली गरिरहेको थियो। उसलाई लाग्यो युद्धले पृथ्वी जिते पनि आकाश अझै बाँकी छ। तर त्यसै क्षण उसले बुझेको थियो, सबैभन्दा ठूलो युद्ध बन्दुकले होइन, स्मृतिले लड्छ। शरीरका घाउ कुनै दिन निको हुन सक्छन्। तर बाल्यकालमा देखिएको एउटा विस्फोटले आत्मामा बनाएको घाउ पुस्तौँसम्म रगत बगाइरहन्छ।

उसको सास क्रमशः हलुका हुँदै गयो। वरिपरिका आवाजहरू धुवाँभित्र हराउन थाले। आगोको गर्जन, मानिसहरूको चिच्याहट र एम्बुलेन्सको साइरन एक एक गर्दै टाढिँदै गए। त्यसपछि एक्कासि सबै कुरा अस्वाभाविक रूपमा शान्त भयो। यति शान्त कि आफ्नै मुटुको धड्कन पनि उसलाई अपरिचित लाग्न थाल्यो। धुवाँ विस्तारै पातलो हुँदै गयो। भग्नावशेषका बीच कतैबाट सानो बालकको हाँसो सुनियो। उसले वरिपरि हेर्यो। त्यहाँ कोही थिएन। केवल खरानीमाथि हल्का पाइतालाका छाप थिए, जुन केही पर पुगेर अचानक हराएका थिए।

उसले हात फैलायो। औँलामा केही नरम चीज परेर अडियो। त्यो एउटा सेतो प्वाँख थियो कि जलेको कागजको टुक्रा, उसले छुट्याउन सकेन। हावाको एउटा झोक्काले त्यसलाई फेरि उडायो। त्यसैसँग उसको दृष्टि पनि आकाशतिर उड्यो। तारा एकाएक धेरै भएजस्तो लाग्यो। वा सायद ती तारा थिएनन्। धुवाँभित्र टल्किरहेका अनगिन्ती आँखाहरू थिए, जसले कुनै शब्द नबोली उसलाई हेरिरहेका थिए।

भोलिपल्ट उद्धारकर्मीहरूले त्यहाँ रगतका डामहरू भेट्टाए। च्यातिएको एउटा कपडा भेट्टाए। एउटा पुरानो बालकको जुत्ता भेट्टाए। तर अठार वर्षको त्यो बालक कहिल्यै भेटिएन। कसैले भन्यो, ऊ मरेको थियो। कसैले भन्यो, ऊ बाँचेको थियो। वर्षौँपछि पनि प्रत्येक पूर्णिमाको रात त्यही भग्न शहरमाथि एउटा तारा असामान्य रूपमा झिलिमिलाउँछ भन्ने किंवदन्ती बाँकी रह्यो। त्यहाँ पुग्नेहरू भन्छन् यदि त्यो तारालाई धेरै बेर हेरिरह्यौ भने, टाढाबाट एउटै प्रश्न सुनिन्छ, “युद्ध सकियो… कि केवल मानिसहरू हराए?”

***